İlmin Dereceleri

İlmin sebeblerini beyan ettikten sonra, yakın (kesinlik) ifade eden ilmin derecelerine kısaca işaret edeceğiz.

Yakin ifade eden ilmin dereceleri üçtür :

1- İlmel Yakin :

Akıl ve naklin, yâni nazar ve haberin ifade ettiği ilme, «tlme´l -Yaldn» denir.

Bu münasebetle şunu da ifade etmek isteriz ki; akü ile nakil birbirini nakzetmez. Yani ikisi arasında çelişki yoktur. Belki onlar daima birbirini te´yid eder ve destekler. Şayet aralarında ihtilâf var gibi görülürse, bunun sebebi; ya akim selîm yani sağlıklı, veya nak­lin sarih ve açık olmamasıdır.

2- Aynel Yakin :

Özürlerden selîm olan duyu organları (Havâss-ı Selime)´ura, mü­şahede (gözlem) veya tecrübe (deney)´nin bildirdiği bilgilere «Ay­ne´l - Yakın» denir.

Bu yolla elde edilen yakîn, «tlme´l: Yakın»´den daha yüksek­tir. Çünkü görülen ve hissedilen şey, verilen bir haberden nefsi daha çok inandırıcı ve kalbe imti´nan vericidir. Bu sebeble; Leyse´l - Ha-berü ke´l- ıyân», «Verilen haber, görülen şey gibi değildir.» Yâni ha­ber, müşahade gibi olamaz denmiştir. Gerçi her ikisi de yakîn ifade eder. Fakat müşahedeye dayanan Aynel - Yakın, akla veya habere dayanan llme´l - Yakîn´den daha çok şüphe yok edici ve kalbi itmi´-nâna sevkedicidir.

İşte bunun içindir ki İbrahim Aleyhisselâm llme´l - Yakîn derecesiyle yetinmiyerek, Ayne´l - Yakîn mertebesine ulaşmayı istemiştir.

«Yâ Rabbi! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster. (Eabb Teâlâ) înanmıyormusun? dedi. (Hz. İbrahim) «Evet (inanıyorum), fakat kalbim mutmain olsun (diye soruyorum)» dediği, Kur´an-ı Kerîm´de bildirilmektedir. [1]

3- Hakka1 Yakîn :

Hiss-i bâtını denilen kalb ile sezilip, bizzat duyulan ve basi­retle müsâhade olunarak bizzat yaşamak suretiyle hâsıl olan bilgi­ye, Hakka´I - Yakîn denir.

Bu hal, yakîn derecelerinin en yüksek mertebesidir.

İşte, bilgiler, elem ve lezzetler hepsi bu üç dereceden biri ile bilinir. Bir şeyin mahiyyet ve hakikati, ancak ilmin üçüncü derece­siyle gerçek olarak bilinebilir. Bunun içindir ki «men lem yezuk lenı ya´rif», «tatmayan bilmez» denmiştir. Çünkü bu mertebede bilinen şeyler, söz ile tam mânâsiyle ifade olunamaz. Ancak zevk ile, vic­dan ile bilinebilir. Bu dereceye ulaşanlara (Ehî-i marifet) veya (Ari­fin) denilmiştir. Tasavvuf ilmi mütalâasiyle ve bu yola sülük et­mekle varılan bu mertebe «Basiret» denilen kalp gözüyle, gönül gö­züyle elde edilir. Mutasavvıflar bu hâle «Zevk-i Vicdanî» derler [2]

İlmin Yolları

Hakikatîari aramak ve ona varmak hususunda başlıca iki yol vardır : Biri, Şer´î veya Dînî yol, diğeri de Felsefî yoldur.

Şimdi bu iki yolun mahiyyet ve hususiyetlerini açıklayacak, son­ra aralarındaki farkı belirteceğiz.

A) Şer´î veya Dînî Yol :

Şer*! veya Dînî dediğimiz yol, «Enbiyâ» adı verilen Peygamber­lerin yoludur. Felsefî yol ise, aklı ön plâna alan ve her şeyden önce ona dayanan Filozofların yoludur.

Şer´î yol denince belki onun, yalnız vahye dayanan bir yol ol­duğu zannedilir. Fakat gerçekte şer´î yol, yalnız vahye ve nakle da­yanan yol değildir. O, yalnız akla, veya yalnız müşâhade ve tecrübe­ye dayanan bir hakikat yolu da değildir. Belki o, bu üç türlü vası­tadan da faydalanarak, hakikatları ve ilâhî gerçekleri arayan bir yoldur. Evet, dînî yol, his ve tecrübeden, akıl ve muhakemeden fay­dalanarak, tefekküre kuvvet, kalbe ferahlık verdiği gibi, bu iki yolla varılan neticeyi Enbiyâ´nın vahye dayanan sâdık haberleriyle te1-yid etmek suretiyle, fikri tam bir huzura, kalbi de tam bir itmi´nâna ulaştırır.

His ve tecrübe, veya akıl ve muhakeme yoluyla varılamıyan ha-kikatlara da, vahye dayanan sâdık haberler ve şer´î nasslar yoluyla varılır.

Böylece, yalnız hisse, veya akla hitabetmiyerek, hem aklı, hem hissi tatmin eder. Ruhu da, kalbi de huzura kavuşturur. Fikri, buh­randan kurtarır.

O halde dînî yol, yalnız akıl ve fikirle, veya yalnız gözlem ve deney ile yetinen bir yol olmayıp, yerine göre hepsinden faydalanan, vardığı neticeleri vahiy ve sâdık haberle destekleyen, yâni gerçek­leri hem akıl ve re´y, hem nakil ve vahy ile arayıp bulan, doğru ve emin bir yoldur.

Dînî yol, ilâhî nûr vasıtasiyle aklı hatâdan, yanılmaktan korur ve böylece haldkatlan bulmayı temin eder. Çünkü akıl dâima müs­takil olarak hüküm veremez. Bir şeyi haram veya helâl kılamaz. Zira, haram ve helâli, emir ve yasağı, ceza ve mükâfatı tayin eden ve bunları hükme bağlayan dindir, şeriattır. Akıl ise, bu hükümlerin hikmetini bildirir, doğruluğunu delil ile isbat eder. Bu bakımdan din bize, dâima, hakkı akıl ile aramayı, gerçeği akıl ile bulmayı, fayda ve zararı akıl İle tayin edip, birbirinden ayırmayı tavsiye eder. îmânı tahsil ve tesbit için nazar-ı aklîyi, kıyâs ve istidlali emreder. Allah´ın varlığını, birliğini, ilim kudret ve irade sahibi oldğunu ve her türlü noksandan münezzeh bulunduğunu, bizi, bu dünyaya bakarak, O´nun, ezelî ve her şeye kadir bir yaratıcısı olduğunu akıl yoluyla bulmaya sevkeder. Kur´an-ı Kerîm´de, nazar-ı aklî ve istidlal hakkında 500´e yakın âyet-i kerîme vardır,

Şer´î veya dînî yol, his ve tecrübe, akıl ve istidlal ile varılamı-yan, his ve aklın idrak sınırları dışında kalan Âhiret, ölümden son­ra dirilmek, Ceza ve Sevâb, Cennet ve Cehennem gibi gaybî ve fi­zik ötesi hakikatları, vahiy vasıtasiyle, Enbivâ´nın doğru haberleri i] e öğretir.

Hülâsa dînî yol, insanı, yalnız nakil ve haber-i sâdıka bağlayan kuru bir taklid yolu olmayıp, bilâkis, bütün aklî ve beşerî meleke ve yeteneklerden faydalanmayı emreden, ilâhî vahiy ile insan aklı­nı hatâdan koruyan, ruha inşirah ve kalbe itmi´nan veren bir haki­kat yoludur.

Felsefî yol ise :

Akıl ve muhakemeye, fikir ve şahsî görüşe dayanan Filozofla­rın yoludur. Bu yol noksandır, vardığı neticeden emin olunmayan bir yoldur. Çünkü :

1- Cemiyette ve tahsil kademelerinde görüldüğü veçhile, aklî kudretler farklı ve çeşitlidir. Bu ihtilâf fıtrîdir. Bu sebeple akıl yo­luyla varılan neticeler de farklıdır. Çünkü her filozof, kendi aklına dayanarak hakikati arar. Vardığı netice de, kendi fikrine ve şahsî

görüşüne dayanır. O halde, felsefî yolla elde edilen hakikatlar şah­sîdir. Zira filozofun şahsî kudretini taşır ve başlangıç noktası biz­zat kendisidir. Böyle bir metodla varılan netice ise noksan olup, başka bir filozofun vardığı netice ile yıkılmağa mahkûmdur.

2- Felsefî nazariyeler dâima değişiklik ve hareket halinde­dir. Bu sebeple sistemler birbirini kovalar. Görüş ve nazariyeler dâi­ma değişir ve hiçbir konuda son söz söylenemez. Kimin aklının daha üstün ve vardığı neticenin daha isabetli olduğu bilinemez. Çünkü hepsi insandır, hepsi yanılabilir ve hataya düşebilir. Bunun içindir ki, ilâhî hakikatlara varabilmek ve varılan neticeden emin olabil­mek için Enbiyâ´nın irşadına, yâni dînî yola ihtiyaç vardır.

3 - Sonra akıl, ancak tecrübe ve müşâhade alemindeki hâdi­seleri bilebilir. Bunun hâricinde kalan eşyanın aslını ve hakikatini bilemez. Hattâ akıl, mutlak kemâle sahip olmadığı için, insana en yakın olan «nefsin» hakikatim dahi bilemiyor. Ancak, onun bazı eserlerini ve vasıflarını biliyor. Onun; canlı, şuur ve idrak sahibi olduğunu söylüyor, o kadar... Hülâsa, filozoflar, nefsin hakikati hak­kında büyük ihtilâfa düşmüşler ve çeşitli iddialarda, bulunmuşlar­dır. O halde felsefî yol, kâfi ve tatminkâr değildir.

4- Akıl; müşâhade ve tecrübe (gözlem ve deney) âleminde ve kendi sınırları içinde böyle hatalara düşer, birbirine zıd neticele­re varırsa, bu saha dışında kalan gayıb âleminde, mebde, (başlan­gıç) ve meâd (son buluş) ile ilgili meselelerde, Âhiret ve İkinci Ha­yatın şekil ve keyfiyeti hususunda aklın âciz kalması ve bu haki­katları idrak edememesi Öncelikle ortaya çıkmaz mı? Bütün bu ilâ­hî hakikatlar, bunların hikmet ve keyfiyeti, ancak vahiy ile yani şer´î yolla öğrenilir. O halde felsefî yol nakıstır. Çünkü birçok dînî ve ilâhî gerçekleri ve gayb ile ilgili mes´eleleri idrakten âcizdir.

5- Filozoflar, kâinatın aslının (mebdeinin) ne olduğunda ih­tilâfa düşmüşlerdir. Bazısı; bu mebde (bu asıl) sudur, bir kısmı; havadır, diğer bir kısmı; ateştir demişler, diğerleri de, kâinatın aslı­nı madde, cevher-i fert, veya mutlak kuvvet gibi esaslara dayamaya çalışmışlardır. Evet «îlâhiyyûn» denilen bir kısım ilahiyat filozof­ları, kâinatın aslının Cenab-ı Hak olduğuna inanmışlarsa da, O´nu vasfetmekte hatâya düşmüşler,.hiçbir filozof kendi milletini dahi ir-şâd ederek, onları hidayet ve selâmete şevke muvaffak olamamıştır.

Netice olarak diyebiliriz ki::

a) Dînî yol, felsefî yoldan daha sağlam ve emindir, güven vericidir. Çünkü bu yol, felsefi ve ilmî yolların bütün metodlarından. faydalandığı gibi, felsefî ve ilmî yollarda bulunmayan ilâhî vahiy­den de faydalanır. Yolunu mukaddes bir kuvvetle takviye ederek destekler.

b) Dînî yol daha geneldir. Büyük bir topluluk bu yolda yürür. Çünkü bu yol beşerî bir yol olmayıp, vahiyle teyid edilip doğrula­nan ilâhî bir yoldur. Felsefî yol ise, felsefe ile meşgul olan küçük bir ihtisas gurubunun uyduğu bir yoldur.

c) Dînî yol, fert ve ^emiyet üzerinde daha müessirdir. Bildir­diği ilâhî hakikatlarla, fikri hidâyete, kalbi selâmete ulaştırır. Aklı da, kalbi de tatmin eder. Çünkü bütün dînî hakikatlar, birbirini doğ-rulayıp tasdik eden sâdık Peygamberlere dayanır. Felsefe ise, bir­birini nakzeden, hatta kendinden öncekini çok defa yalanlayan ve onlarmkine zıd fikirleri savunan filozoflara dayanır. Zira Peygam­berlerin kaynağı birdir. O da ilâhî vahiydir. Filozofların kaynağı. ise çeşitlidir. Kendi akılları, yâni beşerî, şahsî fikirleridir.[3]

Vı ? Kelam İlminin Metodu

Metod : Zihnin herhangi bir hakikata ulaşmak için takip ede­ceği usuller, yâni yollardır.

Yukardaki açıklamalardan anlaşılacağı veçhile Ilm-i Kelâm, ilmî ve felsefî metodları benimsemiştir.

1- Ehl-i Stinnet-i Amme´y© Göre :

Kelâm llmi´nin Metodu : His ve tecrübe, akıl ve istidlal, haber ve vahiydir. Çünkü Kelâma, dînî akideleri isbat ederken, müsbet il­min ve felsefenin tecrübe ve istidlal yoUarmdan da faydalanır. Bu inançları, ilmî ve felsefî metodları da nazarı dikkate alarak aklî ve naklî delillerle isbat eder. Zira Kelâmcılara göre, mahsûsâtta (his-splunan şeylerde) aslolan his, mâkûlâtta aslolan ise akıldır. Ancak aklı, vahiyle kontrol etmek, vardığı neticelerin doğru veya yanlış ol­duğunu vahiyle anlamak gerekir.

O halde Kelâm bilginleri, «Maddeciler» gibi yalnız duyuların ge­tirdiği delillere, veya «Misâlciler» gibi yalnız aklî delillere itimâd et­mezler. Akim yerine ilhamı koyan «îlhâmcılar» gibi de hareket et­mezler. Çünkü Kelâmcılar, mahsûsâtta (hissedilen şeylerde) hisse (duygulara), mâkûlâtta akla, gaybiyyâtta vahye dayanır ve yalnız Enbiyâ´mn ilhamını kabul ederler.

Enbiyâ´dan başkasına, zühd ve takva yolu ile ilâhî keşf şeklin­de vâkî olan ilhamın, yakın ifade etmesi hususu ihtilaflıdır. i tmâm-ı Gazali, îmâm-ı Kâzî ve Anûdî gibi büyük Kelâm bilgin-

leri, bu şekilde, keşif ve ilham yoluyla yakın ifade eden ilmiîih1 asıl olabileceğini kabul etmişlerse de :

İlhanı ı evhamdan ayıracak kudrete salıib olmayı ve Kitab île Sünnete muhalif olmamasını şart koşmuşlardır!

Kelâm bilginlerinin ekserisine göre ise ilham, ilhamın vâki ol­duğu kimseler için delil olabilirse de, başkaları için delil sayılacak bir ilim değildir. Bu sebeple ilham, ilmin sebeplerinden sayılmamış­tır.

Kelâmcılar, «Nakilciler» gibi yalnız nakil ile de iktifa etmezler.

İzah ettiğimiz bu görüş ve metod, «Ehl-i Sünnet-i Âmme» adı verilen Kelâm bilginlerine aittir.

2- «Selefiyye» denilen ilk Tevhîd ulemâsı ise; nakle, yâni Kitabullâh´a ve Peygamberimizin sözlerine itimâd ederler. Bunlara göre; Kitab ve Sünnetle istidlal esasdır. Âyetler hiçbir suretle te´vil olunamaz. Çünkü sarih akıl, sahih nakle dâima muvafıktır.

Ehl-i Sünnet Ulemâsına göre ise; şahsî rey ile Âyet-i Kerîme te´vil olunamaz. Te´vile ancak zaruret zamanlarında müracaat edi­lebilir. Kitab ve Sünnete uymak, bunlara göre de, en mühim esas­dır. Akıl ise, nakli açıklayan ve ilâhî hikmetleri kavrayan ikinci bir esas, ilâhî bir mevhibedir. [4]

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Bakara. 260

[2] Bak ;İzmirli İsmail Hakkı, Yeni îîm-i Kelâm. S

Ali Arslan Aydın, İslam İnançları, (Tevhid Ve İlm-i Kelam), Gonca Yayınları: 123-124.

[3] Ali Arslan Aydın, İslam İnançları, (Tevhid Ve İlm-i Kelam), Gonca Yayınları: 125-128.

[4] Ali Arslan Aydın, İslam İnançları, (Tevhid Ve İlm-i Kelam), Gonca Yayınları:129-130.

Yorumlar

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimlendirme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Anket

Kitap okuyor musunuz?:

Son yorumlar